İnsan türünün yaşam yolculuğu sürüyor. İlkel yaşamdan moderniteye süren bu yolculuğun aşağı yukarı altı yüz bin yıllık bir zamanı kapsadığını biliyoruz. İlk üç yüz bin yıllık dönemde sürüngen memeliler olarak var olan bazı organizmaların primatif özellikler edindiği ve son üç yüz bin yıllık dönemde de bazı primatların hominid özellikler edindiği, son yetmiş bin yılda ise hominid türlerden biri olan bizim türümüzün düşünen bir canlıya dönüştüğü, düşüncede soyutlama yeteneği geliştirdiği ve bilişsel beceriler edinerek sistemli- örgün davranışlar yapmayı öğrendiği, elli bin yıl önce ise sese anlam yükleyerek dil denen önemli bir yeteneğe kavuştuğu bilinen bir olgudur. Dilin bilişsel beceride bir zirve olduğunu kabul edersek insanlaşmanın son elli bin yıllık bir hikaye ve yolculuk olduğunu bu bağlamda söyleye biliriz. Bu elli bin yıllık süreçte insan türü her daim ilerleme kayd etti.

Azdan çoka , basitten karmaşığa doğru yenilikler ve kazanımlar sağladı. İlkel yaşam düzeyinden bugünkü bolluk ve konfor koşullarına ulaştı. Artık uzayda gezinen uyduları, roketleri olan, havada karada denizde araçlar yürüten insan türü var. Gezegenin her yerinde örgütlenmiş devletlerin çatısı altında yaşam tessis eden, gezegenin her bir kilometre karesini parselleyip sahiplenen, her gün yeni icatlara imza atan bir insan türünden söz ediyoruz. Gezegenin en zayıf ve en korkak türü olan insan türünün bu günkü düzeyine ulaşabilmesini onun yetmiş bin yıl önce başlayan bilişsel beceri yeteneğini geliştirmesine borçlu olduğunun altını çizmek gerekir. Bilişsel becerileri geliştirmeyi başaramamış olsaydı hiç kuşku yok ki gezegende tutunamayıp yok olan on kadar insan türünün akıbetini bizim türümüz de yaşayacak yok olup gidecekti. Şimdi bu makalede ele almak istediğim boyut düşünen insan türünün ( homo Sapiens’in ) son elli bin yılda katettigi ilerlemede belirleyici olanın ne olduğu üzerine kafa yormak ve temel sorular sorarak yanıt aramaktır.

Gerçekten bu ileri yolculukta belirleyici olan nedir? insan topluluklarının iradi olarak geliştirdikleri bir takım politik pratikler ve müdahaleler midir? Yoksa üretim bilgi ve becerilerinin, teknik buluş ve icatların toplum yaşamına kattığı ivme midir? Yani volantarizm mi insan türünün gelişim ve ilerleyişinin motorudur yoksa determinizm mi ? Soru bu. Mesela bir gurup insan bir toplumun bağrında örgütlenip bir müdahale ile iktidar olsa ve ileri bir yaşam biçimini ve gelişkin bir ilişkiyi topluma dayatsa o toplumda gerçekten kalıcı bir ileri sıçramaya yol açar mı ? Yoksa koşullar henüz oluşmamışken ileri bir fikri ve yaşam modelini geri olan topluma dayatmak toplumun gerçekliğinin duvarına çarparak yıkılır mı ?

Dar anlamda bir kişi üzerinden bir örneklem ile durumu anlaşılır kılmaya çalışırsak on beş yaşındaki bir çocuğa kaldıramayacağı bir yük yüklesek ve bunu taşı desek taşıyabilir mi ? Yoksa o yükü taşımaktan kaçar mı? Veya taşımaya kalkışsa bile bunu başarır mı yoksa altında ezilir mi ? Yada şöyle bir örnekle determinizm ile volantarizmin toplumun gelişim ve ilerleyiş seyrindeki rolünü anlamaya çalışalım. Bir fidanın yetişmesi için elverişli toprağa, suya, havaya, ve ısıya ihtiyacı vardır. Bunlar olmadan fidanın yetişmesi imkansızdır. Yani o bitkinin yetişebilmesi için ve meyveye durabilmesi için bazı koşulların oluşması gerekmektedir. İşte bu gereklilik tam da determinizmi ifade eder. Bir toplumda da ileri bir durumun oluşması için olgunlaşan koşullara ihtiyaç var mıdır yoksa koşullar oluşmamışsa bile iradi bir müdahale ile toplum istenen kıvama ve düzeye götürülebilir mi ?

Devam edecek

Doğan Karaağaç 10 Haziran 2026