İnsan türünün tarihsel toplumsal yürüyüşünde, ileri gidişindeki belirleyici etkenin ne olduğu hususu öteden beri tartışılan bir konudur. Ekonomik alt yapının kazandığı ivmeler midir insanlığı ileri taşıyan ? Yoksa ortaya çıkıp bir dönem toplumun yaşamına hükmeden otoriteler ( krallar, liderlikler, partiler ve hükümetler vs. ) midir? Üretim ilişkileri üretici güçlerin konum ve düzeyinin ürünü olarak oluşur ve şekillenir Üretici güçler deyince :

a) Üretim araçlarını ( üretimde kullanılan her tür alet ve edevatı, teknolojiyi kapsar)

b) İnsanı, insan gücünü, emeğini, bilgi ve yeteneğini, teknik bilgi ve becerisini, ifade etmiş oluruz. Üretim ilişkileri deyince ; Üretim ve tüketim faaliyeti sürecinde sınıflar- insanlar arasındaki ilişkilerin tümünü kapsar.

Her tarihsel toplumsal dönemin üretim ilişkileri o döneme münhasır özgünlükler ve özellikler gösterir, Örneğin Köleci dönemin belirgin üretim ilişkisi Efendi sınıf ile Efendilerin köle yaptığı-edindiği insanlar arasındaki ilişki biçimidir. Nasıl bir ilişkidir bu ? Mülk ile mülk sahibi ilişkisidir. Yani köle efendinin malı- mülkü gibidir. Efendi mülkü üzerinde her hakka ve tasarrufa sahiptir. Kölenin boğaz tokluğunda çalışmak ve efendiye hizmet etmek dışında bir hakkı yoktur. Feodal dönemde üretim ilişkileri nitelik değiştirir ve daha ileri bir düzey ortaya çıkar.

Bu dönemde üretim ilişkileri toprak sahibi aristokrat- feodal sınıf ile topraksız insanlar (köylüler) arasında gelişen toprak merkezli ilişkidir. Toprak merkezli ilişki bir kaç biçimde şekillenir. Bunlar: Angarya ilişki biçimi, toprak-rant ilişki biçimi, ürün-rant ilişki biçimi ve para-rant ilişki biçimidir. İnsanlar arasındaki al- ver de bu biçimlere uygun ve onlardan kaynaklı olarak Meta- Meta Takası ve ilerleyen feodal süreçte Meta -Para- Meta döngüsü şeklinde gelişir.

Kapitalizm dönemi üretim ilişkisinin biçimi nitelik değiştirerek insan emeği ile sermaye arasındaki sömürü döngüsü halini alır. Endüstriyel üretim, mekanik, makineleşme ve gittikçe buhar gücünün kullanımı, özetle enerjinin dönüşüm ve kullanımının öğrenilmesi ile yeni bir tarihsel toplumsal süreç başlar. Bu sürecin karakteri para ile emeğin satın alınması ve emek üzerinden bir rant devşirilmesidir. Artık bu aşamada insanlar arasındaki al -ver döngüsü Para- Meta – Para şeklinde tezahür etmeye başlar.

Peki üretim ilişkilerinde oluşan bu değişimler ve ortaya çıkan biçimler niye ve nasıl olmaktadır ? Bir üretim ilişki biçimi yerini bir diğerine neden bırakmaktadır? Her tarihsel toplumsal sürecin bir öncekine göre daha ileri bir yaşam şekli oluşturduğundan hareketle her birinin bir öncekinden ileri ve ilerici olduğunu söyleyebiliriz. Mesela Köleci üretim ilişkisi ilkel dönem ilişki biçimine göre daha ileridir. Feodal dönem ilişki biçimleri köleci döneme göre daha gelişkin ve ileridedir. Kapitalist dönem üretim ilişki biçimi de feodaliteye göre daha ileridir diyoruz. İyi de bu ileri gidiş insan istemi üzerinde gelişen iradi pratiklerin- müdahalelerin bir doğrudan sonucu mudur? Yoksa insan istemi ve pratiklerinin dışında asal olan başka gerekler mi rol oynamaktadır?

Gerekli koşullar oluşmadan toplumlarda bir üstten müdahale ile ileri bir sıçrama yaratmak mümkün müdür? Özellikle son beş bin yıllık insanlık tarihi ve yolculuğu bu konuda bize neyi öğretmektedir. Toplumlar tarihinde volantarist pratiklerden bir kaçını ele alarak iradi müdahaleciliğin rolünü anlamaya, tarihsel toplumsal yolculuktaki payını- yerini görmeye çalışalım. Devam edecek

Doğan Karaağaç

17 Haziran 2026