19. yüzyılın ikinci yarısının başlarında, rekabetçi kapitalizmin en yoğun şekliyle yaşam bulduğu koşullarda, sömürgelerden yapılan talan ve kaba sömürü sonucu Avrupa’da burjuva sınıflarda biriken yoğun sermaye tekelleşmeye yol açtı. Finans kapitalin yoğunlaşması, ticari, mali ve sanayi sermayesinin tekellerde toplaşmasını beraberinde getiriyordu.
Sömürgeler elde etmek için girişilen işgaller ve yapılan sömürgeleştirme müdahaleleri çok acımasız ve vahşiceydi. Bu vahşi, acımasız pratik bir teori geliştirilmeden, bu işin bir felsefesi yapılmadan olamazdı.
Bu açıdan, yapılan haksız ve hukuksuz saldırı ve işgal, ilhak girişimlerinin bir öznel izahı ve gerekçesi- mantığının kuramına ihtiyaç vardı.
Bu ihtiyaç 1870’lerde faydacılık- işlevselcilik anlamına gelen pragmatizmin Amerika’da geliştirilmesi ile karşılandı.
Amerikalı filozof, mantıkçı ve bilim insanı Charles Sanders Peirce burjuva sınıfının bu amansız yöneliminin kuramını geliştirdi
Peirce’nin ardınca bu felsefi akımı popüler hale getiren ise Willam James oldu.
Bu ikilinin yanısıra ve belki de onlardan da daha fazla prağmatizm barbarlığının felsefi olarak oturmasına hizmet eden ise John Dawey oldu.
Bu üç burjuva düşünürün ve bilim insanının bütün anlatımlarının özeti neydi?
Kuramlarının özü ve esası rekabetçi kapitalizmin dünyada sergilediği vahşi yönelim ve yarattığı yıkıcılıklara ikna edici ve rasyonel bir kılıf geliştirmek ve kabul edilir hale sokmaktı.
Kuram şunları yüksek bir retorikle formüle eden bir kuramdır.
– Bir şey çıkarıma ise onu yapmalıyım. Yanlışlığını veya doğruluğunu sorgulamanın gereği yoktur.
– Haklı olmak esas olan değildir, fayda ve çıkar esas olandır.
– Her davranışı fayda- çıkar ölçüsüne göre geliştirmek gerekir. vb.

Bu mantığa göre Örneğin Amerikan’ın İran’ı vurması Amerika’ya fayda sağlayacaksa bunu yapmalıdır. Saldırmasında hak veya hukuk aramak pragmatizme göre gereksizdir.
Aynı şekilde İran’a vurmak ve saldırmak Amerika için yarar sağlayacaksa bir okulda 200 kız çocuğunun ölmesinin bir önemi yoktur. Önemli olan Amerikan silah tekellerinin yüksek ( kar- para vb.) çıkarlarıdır.
Bu günlerde gerçekleşen Amerikan saldırganlığına baktığımızda pragmatizm felsefesinin nasıl da en yalın ve çıplak haliyle yaşam bulduğunu apaçık görürüz.
Bu yaklaşım 1870′ li yıllardan önce de pratik anlamda vardı elbette. Ama vahşi yaklaşım ve pratiğin teorisinin geliştirilmesi bu yıllardan sonra olmuştur.
Bu vahşiliği yenilir yutulur hale sokacak, diğer bir ifadeyle rasyonalize edecek- kabul edilebilir kılacak mantıksal bir teorik retoriğe ve felsefi izaha – kurama ihtiyaç vardı. Bunu da 1870’li yıllarda adını andığımız güya düşünürler- bilimciler yaptılar.
Pragmatizmin geliştiği kapitalizmin volkanik yıllarında aynı döneme ve yıllara denk gelen birde sosyalizm felsefesinin ortaya çıktığını ve geliştiğini görüyoruz.
Avrupa merkezli bu ikinci akım ve kuram pek çok düşünür ve çevreyi kapsasa da esas ve ağırlık merkezi bakımından Karl Marks ve Friedrich Engels adlı iki Alman düşünürün öncülük ettikleri bir felsefi yaklaşım ve çizgi idi.
İnsanlık ailesi iki farklı yaşam biçimini, iki zıt ve karşıt yaklaşım ve yürüyüşü içeren pragmatizm ve sosyalizm felsefeleri ile karşı karşıya gelmiş bulunuyordu.
Bu karşılaşma 1850’lerden başlayarak 1990’lara kadar, yaklaşık olarak 150 yıl boyunca tüm dünyada kıyasıya bir mücadelenin gerekçesi, yakıtı ve ateşleyicisi oldu.
Bu iki karşıt yaşam felsefesinin mücadele arenasında dayandıkları ana eksen “insan” idi.
Peki insan hangi eğilime ve felsefeye daha yatkındı ?

Devam edecek.

Doğan Karaağaç